Żagańska prahistoria

Na lewym brzegu Bobru w Żaganiu, kawałek za osiedlem Rybaki znajduje się drugie osiedle – nazywane Lutnią. Nie jest to oficjalna nazwa, nie ma jej nawet na większości map. Ale nawiązuje ona do wioski o nazwie Lutnia, która była tu już od średniowiecza. Pierwsza wzmianka o niej pojawiła się w dokumentach w 1286 roku.
Nazwa „Lutnia” to jedynie spolszczona forma niemieckiej nazwy „Lutrötha”, znanej z przedwojennych map i nie ma ona absolutnie nic wspólnego z lutnią. Co więcej, w tej formie nie znaczy… kompletnie nic. W języku niemieckim próżno szukać sensownego rdzenia „lut”.
Ale prawdopodobnie pierwotny zapis nazwy był inny: „Blutröthe”. Blut – oznacza krew, ale w sensie koloru czerwonego, natomiast Röthe oznacza wypalenisko, karczowisko. Czyli znaczenie nazwy Lutnia można wyjaśnić jako „ziemia wypalona, czerwona od ognia i popiołu”.
Lutnię można zlokalizować wzdłuż rzeki Czernej – tam, gdzie wpada ona do Bobru. Czy dokładnie na zbiegu rzek były kiedyś domostwa? Tego nie wiadomo, ale dzisiaj to miejsce wygląda tak

Aby dojść do tego miejsca trzeba przejść pod tym wiaduktem w strefie przemysłowej. Górą biegnie obwodnica miasta wybudowana jakieś 22 lata temu

W latach 90 XX wieku w Lutni przeprowadzono badania archeologiczne, w wyniku których odkryto grodzisko i osady z wczesnej epoki żelaza, ślady osadnictwa z okresu wpływów rzymskich oraz punkty osadnicze z wczesnego średniowiecza. Czyli można stwierdzić tu ciągłość osadniczą. Dawna osada leżała na dalszym odcinku dzisiejszej ul. Chrobrego – około 300 m od rzeki Bóbr i 1300 m od Czernej. To miejsce wygląda teraz niepozornie: małe wzgórze, na którym nie ma nic oprócz trawy i krzaków.
Wszystko więc wskazuje na to, że Żagań zaczął się na Lutni i ma genezę znacznie starszą niż myślano. Wcześniej uważano, że pierwszej lokalizacji Żagania należy szukać w rejonie Pożarowa lub Starego Żagania, skąd później mieszkańcy przenieśli się na południe, czyli do obecnego miasta

Tereny położone bliżej rzeki Czernej. Ulica Chrobrego i przyległa do niej ul. Kościuszki

Odnoga ul. Kościuszki

W połowie XIX wieku bracia Willmann zakupili w Lutni stary młyn, a tuż obok – nad rzeką Czerną wybudowali przędzalnię lnu. Poniżej willa braci, wzniesiona po roku 1840

Pomimo pożarów i powodzi (jest to teren zalewowy Czernej) fabryka działała prężnie powiększając dwukrotnie powierzchnie przędzalni oraz zostając wyposażona w nowoczesne krosna.
Po II wojnie fabryka zostaje upaństwowiona i wznawia swoją działalność produkując przędzę lniarską. W latach 70-tych przeprowadzona została modernizacja fabryki stając się wówczas filią zakładów „Dekora” z pobliskich Żar i działając tak do 1999 roku. W latach 60-tych na terenie zakładu nakręcono jeden z odcinków z filmu (odc. 2 – o wyzwoleniu Lublina)

Widok od ul. Młynarskiej. Tuż za mostkiem jeden z budynków „Dekory” a za nim wznosi się młyn

Dziś jest to ulica przejazdowa (Chrobrego) ale wydaje się, że dawniej pomiędzy budynkami była brama wjazdowa. Wskazują na to detale przy ścianach budynku

Ciekawie zdobiony komin fabryki

Jedno z ciekawszych miejsc – bramka należąca do młyna. Co za nią jest?

Wygląda to na kanał wodny, który umożliwiał zasilanie urządzeń młyna. Jednak nie mam pewności co do tego…

Widok na Lutnię z ul. Bolesławieckiej. W oddali wystaje budynek młyna

Teren Lutni kryje w sobie jeszcze jedno tajemnicze miejsce. To tutaj: za obwodnicą, niedaleko miejsca, gdzie Czerna wpada do Bobru. Nigdy bym nie przypuszczał co kryje się w tych krzakach…

W latach 20 XX wieku w tym miejscu wybudowano basen i miejsce kolonii letnich dla dzieci. Do dziś zachowały się resztki tegoż basenu. To miejsce bramki wejściowej, oraz archiwalne zdjęcia, które udostępnił mi Kamil. Zdjęcie niewyraźne, bo ostrość ustawiona była na to, co kryje się w krzakach…

To był brodzik dla najmłodszych dzieci, o wymiarach ok. 3×3 albo 4×4 metry. Niełatwo było się tam przedrzeć przez krzaki, ale teraz najlepsza okazja. Latem liście wszystko przykrywają

Rybaki – dawna, średniowieczna wieś

Na lewym brzegu Bobru w Żaganiu, leży osiedle nazywane Rybaki. Nie jest to oficjalna nazwa, nie ma jej nawet na większości map. Ale nawiązuje ona do wioski o nazwie Rybaki, która była tu już od średniowiecza. Pierwsza wzmianka o niej pojawiła się w dokumentach w 1318 roku. Była to mała osada – obejmująca niezbyt urodzajne ziemie. Nie było w niej folwarku ani tym bardziej posiadłości rycerskiej.
Najstarsza część wsi Rybaki zlokalizowana była wzdłuż dzisiejszej ul. Asnyka, na odcinku pomiędzy ulicami Okrzei i Zamkowej. Tak to wygląda dzisiaj

Jeszcze w I połowie XIX wieku liczba mieszkańców wsi oscylowała wokół stu. Wzrost nastąpił dopiero w drugiej połowie XIX wieku – w efekcie rozwoju przemysłu w Żaganiu. Zamieszkało tu sporo osób pracujących w żagańskich fabrykach.
Na przełomie XIX/XX w. w Rybakach wytyczono nowe ulice i wybudowano wiele pięknych secesyjnych kamienic, zachowanych do dnia dzisiejszego.
Ulica Śląska

Ulica Okrzei

Ulica Lubuska

Mieszkańcy Rybaków korzystali z kościoła „na górce”. Pierwotnie był to wybudowany w 1404 r. drewniany obiekt, jednak 40 lat później zastąpiono go kamiennym. Chociaż kościół stał już poza Żaganiem – związany był z tamtejszym opactwem.
Widok w stronę świątyni od strony ulicy Lubuskiej…

… oraz od strony Żar

Do wsi Rybaki należało także wzniesienie przylegające do niej od strony północno – zachodniej. Na jego zboczach uprawiano winną latorośl

Wzniesienie to zawdzięcza nazwę zbudowanej tutaj w 1484 r. kaplicy p.w. św. Rocha. Około roku 1856 w miejscu kaplicy powstał piękny pałac Rochsburg (dziś pałac św. Rocha). Oto jego wygląd sprzed lat.
Pałac przetrwał II wojnę, ale niestety – to co ponimieckie należało zniszczyć. Dlatego popadł w ruinę i został rozebrany. Pozostały tylko jego nieliczne pozostałości. Poniżej parterowa część budynku

Widać fragmenty dwóch z czterech filarów przed wejściem głównym

Naprzeciw wejścia do pałacu była duża fontanna i piękny ogród. A dziś?

Brama prowadząca do pałacu

Natomiast od ulicy Żarskiej pozostał fragment bramy do przypałacowego parku oraz budynek strażnika

Park pzypałacowy

A to widok parteru pałacowego od strony północnej, czyli z ulicy Bolesławieckiej

Mniej więcej na końcu wsi Rybaki znajdował się również niewielki cmentarz wiejski. Położony był nieopodal dzisiejszej ulicy Asnyka, na wysokości ul. Zamkowej. Na poniższym zdjęciu lotniczym zrobionym tuż po II wojnie widać obie te ulice. Cmentarz zaznaczono kółkiem. Otoczony był tujami i zapewne jakimś ogrodzeniem. Zdjęcie udostępnił mi kolega Kamil

Dziś jest to strefa przemysłowa. Chociaż na terenie cmentarza nie postawiono jeszcze zakładów przemysłowych, to jest on bardzo zarośnięty drzewami oraz krzakami. Z Kamilem udało się jednak odnaleźć to miejsce – to w tym widocznym lasku

W środku lasku jest niewielka polanka, widać też zarys ogrodzenia – trochę podwyższona krawędź terenu przed drzewami

W następnym wpisie pokażę inną, dawną podżagańską wieś

Na piaskowym szczycie

Za oknem listopad, a na zdjęciach środek lata. Rowerowa wycieczka z Żagania do Gryżyc – jest tam plaża utworzona na nieczynnej gliniance. Nie jest duża, ale atrakcją jest tu wielka góra wydobytego piasku

Drobny, ciepły piaseczek ułatwia wchodzenie na szczyt. A to widoki z góry – prawie jak na Mazurach…

Położona 800 metrów dalej druga góra piachu. Z tym, że tamta jest eksploatowana (sprzedaż kruszywa)

Wystające zza drzew żagańskie, wysokie obiekty – oddalone około 5 km. Zdjęcie robiłem na zoomie

Ładnie to wygląda z góry. A jeszcze chyba piękniej z dwupłatowca, który akurat nadleciał

Zchodzimy na dół

Kiedyś plaża była pilnowana – a więc bardziej zadbana, czysta, były toalety i małe punkty gastronomiczne. Dziś na dziko – bałagan, śmieci, piach przy plaży porozjeżdżany quadami

Parking, który dawniej był pokryty dywanem trawy 😦

Inne glinianki, których na Gryżycach nie brakuje

Powrót do Żagania nad taśmociągiem transportującym wydobyty piasek. Jest tu tego kilka kilometrów. Więcej zdjęć z kopalni tutaj